Hơn một tỷ tấn thực phẩm bị lãng phí mỗi năm
Theo các số liệu công bố nhân Ngày Quốc tế Không Rác thải 2026, hơn 1 tỷ tấn thực phẩm bị lãng phí mỗi năm, tương đương khoảng 19% lượng thực phẩm sẵn có cho người tiêu dùng. Phần lớn lượng thực phẩm này bị lãng phí ở giai đoạn tiêu dùng, trong đó hộ gia đình chiếm khoảng 60%, dịch vụ ăn uống 28% và bán lẻ 12%. Tính trung bình, các hộ gia đình trên thế giới lãng phí hơn 1 tỷ bữa ăn mỗi ngày, trong khi hàng trăm triệu người vẫn phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực và dinh dưỡng.
Lãng phí thực phẩm không đơn thuần là vấn đề của rác thải sinh hoạt. Đằng sau mỗi kilogram thực phẩm bị bỏ đi là đất đai, nước, năng lượng, lao động và nhiều nguồn lực đã được sử dụng trong suốt quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển và phân phối. Khoảng 13% thực phẩm còn bị thất thoát sau thu hoạch và trước khi đến tay người bán lẻ, cho thấy vấn đề cần được giải quyết xuyên suốt chuỗi giá trị.

Ngày Quốc tế Không Rác thải, tập trung vào vấn đề lãng phí thực phẩm

Tác động môi trường của lãng phí thực phẩm đặc biệt đáng lo ngại. Theo UNEP, thất thoát và lãng phí thực phẩm tạo ra khoảng 8–10% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, gần gấp 5 lần lượng phát thải của ngành hàng không. Khi được đưa tới các bãi chôn lấp và phân hủy trong điều kiện thiếu oxy, chất thải thực phẩm phát sinh methane – loại khí nhà kính có khả năng gây hiệu ứng làm nóng lên toàn cầu mạnh hơn CO₂ trong khoảng thời gian 20 năm. Thực phẩm bị lãng phí hiện chiếm khoảng 14% tổng lượng phát thải methane toàn cầu.
Tác động khí hậu của lãng phí thực phẩm bắt đầu từ trước khi thực phẩm trở thành rác. Việc sản xuất lượng thực phẩm cuối cùng bị bỏ đi đã tiêu tốn đất đai, nước, năng lượng và các nguồn lực nông nghiệp. Giảm lãng phí vì thế đồng nghĩa với giảm nhu cầu khai thác thêm tài nguyên để sản xuất thực phẩm thay thế. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy thoái đất, sa mạc hóa, khan hiếm nước và mất đa dạng sinh học ngày càng gia tăng, đây là một trong những giải pháp có thể đồng thời tạo ra nhiều lợi ích môi trường.
Từ giảm lãng phí đến xây dựng hệ thống thực phẩm tuần hoàn
Lãng phí thực phẩm gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu khoảng 1.000 tỷ USD mỗi năm. Vì vậy, giảm lãng phí không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là cơ hội nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tăng khả năng chống chịu của hệ thống thực phẩm và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Thông điệp của Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres nhân Ngày Quốc tế Không Rác thải năm nay nhấn mạnh trách nhiệm của nhiều chủ thể. Người tiêu dùng có thể thay đổi thói quen mua sắm, bảo quản và chế biến; các nhà bán lẻ cải thiện dự báo nhu cầu, tối ưu hóa phân phối và chuyển thực phẩm dư thừa tới những nơi có nhu cầu. Ở cấp độ đô thị, việc phân loại chất thải hữu cơ tại nguồn tạo điều kiện thu hồi và tái sử dụng tài nguyên từ thực phẩm bị loại bỏ. Chất thải hữu cơ có thể được xử lý để sản xuất phân bón hoặc năng lượng, thay vì đưa toàn bộ tới bãi chôn lấp.

 Chất thải hữu cơ có thể được xử lý để sản xuất phân bón hoặc năng lượng, thay vì đưa toàn bộ tới bãi chôn lấp

Đây chính là hướng tiếp cận của kinh tế tuần hoàn, trong đó chất thải không phải là điểm kết thúc mà trở thành nguồn tài nguyên có thể tiếp tục được khai thác trong một chu trình mới. Theo UN-Habitat, những đô thị tích hợp quản lý thực phẩm, nước và chất thải đang cho thấy khả năng hình thành các hệ thống tuần hoàn, giúp giảm chi phí, giảm phát thải và tạo thêm việc làm. Lực lượng lao động phi chính thức, người thu gom phế liệu và những người tham gia quản lý nguồn nước tại cộng đồng cũng giữ vai trò quan trọng trong quá trình này.
Sáng kiến “Recipe of Change” do UNEP và UN Tourism khởi động trong năm nay cho thấy khu vực du lịch, khách sạn và dịch vụ ăn uống có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình chuyển đổi. Các doanh nghiệp được khuyến khích đo lường, ngăn ngừa và giảm lãng phí thực phẩm, đồng thời huy động đầu bếp và các bên trong chuỗi cung ứng tham gia.
Đối với thực phẩm, ưu tiên cao nhất vẫn là ngăn ngừa lãng phí. Khi thực phẩm không thể sử dụng cho con người, có thể xem xét các giải pháp như phân phối lại, sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, tái chế chất hữu cơ hoặc thu hồi năng lượng tùy theo điều kiện. Cách tiếp cận này giúp giảm lượng rác phải xử lý, đồng thời giữ lại giá trị của tài nguyên trong nền kinh tế.
Đo lường và hành động hướng tới mục tiêu năm 2030
Một trong những trở ngại lớn hiện nay là nhiều quốc gia vẫn thiếu dữ liệu đủ tin cậy để theo dõi lượng thực phẩm bị thất thoát và lãng phí. Đây là khoảng trống đáng chú ý trong nỗ lực thực hiện mục tiêu giảm một nửa lượng chất thải thực phẩm vào năm 2030. Khi chưa xác định được thực phẩm bị lãng phí ở đâu, với loại thực phẩm nào và trong khâu nào của chuỗi cung ứng, việc xây dựng chính sách và đánh giá hiệu quả can thiệp sẽ gặp nhiều khó khăn.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy giảm lãng phí thực phẩm trên quy mô lớn là khả thi khi có mục tiêu rõ ràng, hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính sách phù hợp và sự phối hợp giữa khu vực công và tư nhân. Nhật Bản đã giảm khoảng 53% tổng lượng thực phẩm thất thoát và lãng phí vào năm 2022 so với năm 2000; Vương quốc Anh cũng giảm khoảng 22% lượng thực phẩm lãng phí kể từ năm 2007 nhờ sự phối hợp giữa chính phủ, doanh nghiệp và các chương trình thay đổi hành vi người tiêu dùng.
Những kết quả này cho thấy đo lường phải là bước đi đầu tiên. Trên cơ sở dữ liệu đáng tin cậy, các quốc gia có thể xác định đúng điểm phát sinh lãng phí, xây dựng mục tiêu cụ thể và lựa chọn giải pháp phù hợp cho từng mắt xích của chuỗi giá trị.
Từ góc độ chính sách, giảm lãng phí thực phẩm cần được tích hợp vào các kế hoạch hành động về khí hậu, đa dạng sinh học, quản lý chất thải và an ninh lương thực. Đồng thời, cần thúc đẩy quan hệ đối tác công – tư, hoàn thiện hệ thống đo lường và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.
Ngày Quốc tế Không Rác thải được tổ chức lần đầu vào năm 2023 theo sáng kiến của Đại hội đồng Liên hợp quốc, với sự phối hợp của UNEP và UN-Habitat. Qua các năm, thông điệp của ngày này ngày càng rõ ràng: giải quyết cuộc khủng hoảng rác thải không thể chỉ dựa vào công nghệ xử lý ở cuối vòng đời sản phẩm, mà phải bắt đầu từ cách con người sản xuất, phân phối, tiêu dùng và sử dụng tài nguyên.
Trong bức tranh đó, giảm lãng phí thực phẩm là một trong những điểm can thiệp quan trọng. Mỗi phần thực phẩm được sử dụng hiệu quả không chỉ giúp giảm rác thải mà còn tiết kiệm đất, nước và năng lượng, hạn chế phát thải methane, giảm tổn thất kinh tế và góp phần bảo đảm an ninh lương thực.
Hướng tới một thế giới không rác thải vì thế không chỉ là mục tiêu của ngành quản lý chất thải, mà là quá trình chuyển đổi toàn diện mô hình sản xuất và tiêu dùng. Mỗi quốc gia, doanh nghiệp, đô thị và người dân đều có thể góp phần vào quá trình này từ chính cách sử dụng, quản lý và trân trọng nguồn tài nguyên thực phẩm.