Giải quyết ô nhiễm không khí từ hoạt động giao thông vận tải, xây dựng

Ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (ở giữa) và Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam (bên phải); bà Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam (bên trái) điều hành Phiên họp kỹ thuật thứ nhất

Tại Phiên kỹ thuật thứ nhất về giải quyết ô nhiễm không khí từ hoạt động giao thông vận tải và xây dựng, các chuyên gia tập trung phân tích những giải pháp kiểm soát phát thải phương tiện, triển khai vùng phát thải thấp. Một thông điệp xuyên suốt được đặt ra là kiểm soát khí thải phương tiện cần được thực hiện theo lộ trình, đồng thời gắn với chuyển đổi phương tiện, tổ chức giao thông, phát triển vận tải công cộng và kiểm soát các nguồn phát thải khác trong đô thị.

Đại diện Cục Đăng kiểm Việt Nam trình bày tham luận tại Hội thảo

Từ góc độ quản lý phương tiện, ông Nguyễn Đông Phong, Trưởng Phòng Phương tiện giao thông đường bộ, Cục Đăng kiểm Việt Nam, cho biết ô tô, mô tô và xe gắn máy là nguồn phát thải đáng kể tại các đô thị. Mức phát thải phụ thuộc vào số lượng, loại và tuổi phương tiện, tiêu chuẩn khí thải, nhiên liệu, tốc độ lưu thông và tình trạng ùn tắc. Trong đó, mô tô, xe máy là nhóm cần được quan tâm do số lượng lớn và đặc điểm công nghệ xử lý khí thải. 
Những năm qua, Việt Nam đã từng bước nâng mức tiêu chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông. Từ năm 2022, Mức 5 được áp dụng đối với ô tô; từ ngày 1/7/2026 áp dụng Mức 4 đối với mô tô hai bánh và từ ngày 1/7/2027 đối với xe gắn máy hai bánh. 
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang phương tiện sử dụng năng lượng xanh và kiểm soát khí thải đối với phương tiện đang lưu hành cũng đặt ra nhiều thách thức. Số lượng phương tiện sử dụng xăng, dầu còn lớn, thời gian sử dụng dài, trong khi hạ tầng sạc, nguồn điện, tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực kiểm định, bảo dưỡng và nguồn nhân lực cần tiếp tục được hoàn thiện. Riêng đối với kiểm định khí thải mô tô, xe gắn máy cho thấy yêu cầu phát triển cơ sở kiểm định, thiết bị và đội ngũ đăng kiểm viên đang là một trong những vấn đề cần được chuẩn bị cho lộ trình sắp tới.
Từ chính sách kiểm soát khí thải ở cấp quốc gia, câu chuyện được cụ thể hóa tại Hà Nội thông qua việc triển khai vùng phát thải thấp (LEZ). Đây được xem là một công cụ kiểm soát phát thải giao thông tại khu vực trung tâm có mật độ dân cư và phương tiện cao, nhưng không phải giải pháp duy nhất để xử lý ô nhiễm không khí.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội trình bày tham luận tại Hội thảo

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, trong cơ cấu đóng góp đối với PM2.5 trên địa bàn Thành phố, giao thông chiếm khoảng 23%, trong khi xây dựng và bụi đường chiếm khoảng 20%. Bởi vậy, cùng với LEZ, hiệu quả cải thiện chất lượng không khí còn phụ thuộc vào kiểm soát bụi xây dựng, đốt mở, công nghiệp và các nguồn ô nhiễm liên vùng. 
Giai đoạn đầu, Hà Nội triển khai thí điểm LEZ tại khu vực Hoàn Kiếm trong Vành đai 1, đồng thời bố trí 6 cảm biến và một xe quan trắc tự động phục vụ theo dõi. Dữ liệu quan trắc cần tiếp tục được chuẩn hóa, kiểm chứng và kết hợp với dữ liệu giao thông, khí tượng để đánh giá hiệu quả thực tế của chính sách. 
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của Hà Nội không chỉ dừng ở hạn chế phương tiện có mức phát thải cao. Bốn nhóm nhiệm vụ được triển khai đồng thời gồm giao thông và hạ tầng; hỗ trợ chuyển đổi sang phương tiện sạch; giám sát và thực thi; quan trắc môi trường và truyền thông cộng đồng. Thành phố đồng thời thúc đẩy buýt xanh, vé điện tử, điểm gửi xe, hạ tầng sạc và kết nối chặng đầu - chặng cuối nhằm tạo phương án đi lại thay thế thuận tiện hơn cho người dân. 
Cùng với kiểm soát giao thông, Hà Nội xác định bụi xây dựng là nguồn cần được xử lý đồng thời, từ kiểm soát bụi ngay tại công trình, trách nhiệm của chủ đầu tư đến kiểm tra phương tiện vận chuyển vật liệu, đất đá, phế thải; tăng cường vệ sinh, tưới nước, rửa đường tại khu vực và thời điểm có nguy cơ cao.

Kết nối dữ liệu môi trường - sức khỏe 

Bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (ở giữa) và Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam (bên phải); bà Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam (bên trái) điều hành Phiên họp kỹ thuật thứ hai

Tại phiên kỹ thuật thứ hai chia sẻ dữ liệu và ứng dụng AI trong giải quyết tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe cho thấy việc kết nối dữ liệu quan trắc chất lượng không khí, kiểm kê phát thải, dự báo với dữ liệu dân số và sức khỏe đang mở ra khả năng chuyển từ cảnh báo chất lượng môi trường đơn thuần sang cảnh báo dựa trên nguy cơ sức khỏe, đồng thời tạo cơ sở khoa học để lựa chọn và đánh giá các chính sách kiểm soát ô nhiễm.
Theo nghiên cứu được trình bày tại Hội thảo, mô hình khí quyển khu vực có thể giúp xác định các điểm nóng PM2.5 và O3, đồng thời phân biệt đóng góp của nguồn phát thải tại chỗ, nguồn xuyên biên giới và nguồn từ phạm vi khu vực rộng hơn. Khi kết nối mức độ phơi nhiễm với dữ liệu dân số và sức khỏe, các công cụ phân tích có thể hỗ trợ định lượng số ca tử vong, nhập viện, tổn thất kinh tế cũng như ước tính lợi ích sức khỏe của các chính sách giảm phát thải. 
Quan trọng hơn, dữ liệu tích hợp có thể giúp xác định các giai đoạn nguy cơ theo mùa, sự khác biệt theo từng loại bệnh và những nhóm dân số dễ bị tổn thương. Kết hợp dự báo chất lượng không khí với bằng chứng sức khỏe cũng có thể hỗ trợ xây dựng ngưỡng cảnh báo dựa trên sức khỏe và đưa ra khuyến nghị có mục tiêu cho từng nhóm đối tượng. 
Từ cách tiếp cận này, một hướng được đề xuất là phát triển Nền tảng tích hợp dữ liệu môi trường - sức khỏe quốc gia, kết nối dữ liệu quan trắc PM2.5, phát thải, dự báo và sức khỏe theo các định dạng và quy trình kiểm soát chất lượng thống nhất. Song song với đó là thiết lập cơ chế quản trị, chia sẻ dữ liệu liên ngành để dữ liệu hiện có có thể được chuyển hóa thành cảnh báo sớm, truyền thông nguy cơ, bảo vệ có mục tiêu các nhóm dễ bị tổn thương và đánh giá hiệu quả chính sách.
Việc phát triển các mô hình, công cụ phân tích và ứng dụng công nghệ mới vì vậy không chỉ nhằm dự báo diễn biến chất lượng không khí, mà quan trọng hơn là trả lời được những câu hỏi phục vụ trực tiếp cho quản lý: ô nhiễm đến từ đâu, ai đang chịu tác động lớn nhất, thời điểm nào cần cảnh báo và biện pháp giảm phát thải nào đem lại lợi ích sức khỏe cao hơn.

Các đại biểu trao đổi tại Phiên họp kỹ thuật

Đặt trẻ em vào trọng tâm của các biện pháp bảo vệ sức khỏe

Trong số những nhóm dễ bị tổn thương, trẻ em cần được đặc biệt quan tâm. Tham luận “Không khí sạch, trẻ em khỏe mạnh” của UNICEF nhấn mạnh môi trường có thể định hình sức khỏe, khả năng học tập và cả tiềm năng thu nhập trong tương lai của trẻ. 
Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương. Cơ thể, phổi, não bộ và nhiều hệ cơ quan của trẻ vẫn đang phát triển; trẻ cũng hít lượng không khí lớn hơn tính trên mỗi kilogram trọng lượng cơ thể và có những đặc điểm sinh hoạt làm gia tăng khả năng phơi nhiễm. Ô nhiễm không khí vì thế có thể tác động đến hệ hô hấp, tim mạch, miễn dịch, nội tiết và thần kinh trong những giai đoạn phát triển quan trọng. 
Quy mô của vấn đề được thể hiện qua những con số đáng lưu ý. Theo dữ liệu được UNICEF đưa ra tại Hội thảo, năm 2021 có khoảng 709.000 ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi liên quan đến ô nhiễm không khí; ô nhiễm không khí đứng thứ hai trong các yếu tố nguy cơ tử vong ở nhóm trẻ này. 

 Quang cảnh Hội thảo

Bảo vệ trẻ em vì vậy cần được thực hiện từ nhiều nguồn phát thải. Đối với giao thông, UNICEF đề xuất siết tiêu chuẩn khí thải và hiệu suất phương tiện, thúc đẩy giao thông công cộng, tích hợp quy hoạch giao thông với quy hoạch đô thị, đồng thời hạn chế phương tiện phát thải gần nơi trẻ sinh sống, học tập và vui chơi. Với chất thải, cần hạn chế đốt lộ thiên; với công nghiệp, cần áp dụng tiêu chuẩn khí thải, công nghệ và nhiên liệu sạch hơn, đồng thời lưu ý khoảng cách giữa các nguồn phát thải với trường học, cơ sở y tế và khu dân cư.
Hai phiên kỹ thuật tiếp cận ô nhiễm không khí từ những hướng khác nhau nhưng bổ sung trực tiếp cho nhau: kiểm soát nguồn phát thải và nhận diện tác động đối với sức khỏe. Tiêu chuẩn khí thải, vùng phát thải thấp và kiểm soát bụi xây dựng giúp tác động vào nguồn gây ô nhiễm; trong khi kết nối dữ liệu môi trường - sức khỏe cùng các công cụ mô hình hóa, dự báo và phân tích giúp xác định chính xác hơn nơi cần ưu tiên hành động và những nhóm cần được bảo vệ. Khi hai hướng tiếp cận này được kết nối, dữ liệu không chỉ dùng để mô tả tình trạng ô nhiễm mà trở thành cơ sở cho cảnh báo sớm, lựa chọn giải pháp, đánh giá hiệu quả chính sách và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt đối với những nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em.