Đất đai trở thành vấn đề của an ninh và khả năng chống chịu

COP17 diễn ra trong bối cảnh suy thoái đất tiếp tục gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Gần 40% diện tích đất trên thế giới đã bị suy thoái, tác động trực tiếp đến hệ sinh thái, sinh kế và hoạt động kinh tế. Vì vậy, chương trình nghị sự của COP17 không chỉ tập trung vào phục hồi đất mà mở rộng sang khả năng chống chịu hạn hán, nguồn nước, hệ thống lương thực, đồng cỏ và mối quan hệ giữa đất đai với con người. 
Việc Mông Cổ đăng cai COP17 mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là quốc gia có hệ sinh thái đồng cỏ rộng lớn và sinh kế của một bộ phận dân cư phụ thuộc trực tiếp vào chăn nuôi. Những biến động về khí hậu, hạn hán, suy thoái đồng cỏ và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang đặt ra sức ép ngày càng lớn đối với cộng đồng chăn nuôi.

Toàn cảnh COP17 của UNCCD tại Ulaanbaatar, Mông Cổ (Ảnh: IISD/ENB – Anastasia Rodopoulou)

Thông qua COP17, vấn đề suy thoái đất được đặt trong mối liên hệ rộng hơn với an ninh lương thực, nguồn nước, sinh kế, di cư và ổn định xã hội. Đây cũng là một trong những nội dung được UNEP nhấn mạnh sau hội nghị: đất đai lành mạnh có mối liên hệ ngày càng rõ với hòa bình, an ninh và di cư.
Cách tiếp cận này cho thấy phục hồi đất không còn được xem đơn thuần là một nhiệm vụ về môi trường. Khi đất bị suy thoái, năng suất nông nghiệp giảm, nguồn nước bị ảnh hưởng, sinh kế bị thu hẹp và sức ép di cư có thể gia tăng. Do đó, đầu tư cho đất đai đồng thời là đầu tư cho khả năng chống chịu của cộng đồng.

Đồng cỏ và người chăn nuôi ở vị trí trung tâm

Một trong những dấu ấn nổi bật của COP17 là sự tập trung mạnh vào đồng cỏ và cộng đồng người chăn nuôi. Hội nghị diễn ra trong Năm Quốc tế về Đồng cỏ và Người chăn nuôi 2026, do Liên hợp quốc tuyên bố theo sáng kiến của Mông Cổ.
Theo UNCCD, đồng cỏ chiếm khoảng 54% diện tích đất liền của Trái đất, hỗ trợ sinh kế của khoảng 2 tỷ người và gắn trực tiếp với khoảng 500 triệu người chăn nuôi. Tuy có vai trò đặc biệt quan trọng đối với lương thực, đa dạng sinh học, nguồn nước và sinh kế, các hệ sinh thái này vẫn chịu sức ép ngày càng lớn từ suy thoái đất và biến đổi khí hậu. 
Tại Ulaanbaatar, Sáng kiến Đồng cỏ trọng điểm đã được khởi động, tập hợp 45 dự án với tổng quy mô 1,2 tỷ USD. Đây được UNCCD đánh giá là đợt huy động nguồn lực lớn nhất dành cho đồng cỏ trong lịch sử Công ước. Các dự án hướng tới phục hồi cảnh quan, nâng cao khả năng chống chịu của đồng cỏ và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng chăn nuôi. 
Kết quả này đặc biệt có ý nghĩa bởi phục hồi đồng cỏ đòi hỏi cách tiếp cận khác với phục hồi đất nông nghiệp thông thường. Quản lý chăn thả hợp lý, bảo vệ thảm thực vật, phục hồi đất và nguồn nước cần được thực hiện đồng thời với bảo đảm sinh kế của người chăn nuôi.
COP17 cũng ghi nhận tiếng nói ngày càng rõ hơn của người bản địa, người chăn nuôi và cộng đồng địa phương. Các nhóm này kêu gọi tăng cường quyền tiếp cận đất đai, được tham gia thực chất vào quá trình ra quyết định và có khả năng tiếp cận trực tiếp hơn với nguồn tài chính dành cho phục hồi đất. 
Một kết quả đáng chú ý khác là Tuyên bố Ulaanbaatar của chính quyền địa phương và khu vực, được khoảng 30 thị trưởng, thống đốc và lãnh đạo địa phương thông qua. Tuyên bố kêu gọi tăng cường hành động ở cấp địa phương về quản lý đất bền vững, khả năng chống chịu hạn hán, an ninh nguồn nước và phục hồi hệ sinh thái. 
Điều này phản ánh một chuyển biến quan trọng trong thực hiện các mục tiêu của UNCCD: các cam kết quốc tế chỉ có thể tạo ra kết quả thực tế nếu được chuyển hóa thành hành động tại địa phương, nơi đất đai, nguồn nước và sinh kế được quản lý trực tiếp.

 Đồng cỏ và cộng đồng người chăn nuôi là nội dung trọng tâm được thảo luận tại COP17 (Ảnh sưu tầm) 

Khoảng cách tài chính vẫn là thách thức lớn

Một trong những vấn đề xuyên suốt COP17 là làm thế nào để biến các cam kết phục hồi đất thành nguồn lực và dự án cụ thể. Theo đánh giá của UNCCD, để đáp ứng các mục tiêu phục hồi đất và giải quyết suy thoái đất, sa mạc hóa và hạn hán trong giai đoạn 2025–2030, thế giới cần khoảng 355 tỷ USD mỗi năm, trong khi mức đầu tư hiện nay chỉ khoảng 77 tỷ USD/năm. Khoảng cách tài chính lên tới khoảng 278 tỷ USD mỗi năm. 
Trong bối cảnh đó, COP17 đã ghi nhận những bước tiến về huy động nguồn lực. Chính phủ, các ngân hàng phát triển, quỹ và doanh nghiệp công bố danh mục tài chính trị giá 1,3 tỷ USD cho 23 quốc gia trên 5 châu lục nhằm hỗ trợ phục hồi đất và tăng cường khả năng chống chịu hạn hán. Trong tổng số này, 644,5 triệu USD là nguồn tài chính mới, trong đó 216,4 triệu USD đã được xác nhận và đang tiến tới triển khai. 
Một sáng kiến đáng chú ý khác là Cơ chế đầu tư cho khả năng chống chịu hạn hán do UNCCD và Luxembourg triển khai, hướng tới huy động tới 400 triệu USD vốn công và tư nhân cho các hoạt động tăng cường khả năng chống chịu hạn hán. 
Những cam kết này cho thấy tài chính đang chuyển từ một nội dung hỗ trợ bổ sung thành một trụ cột của phục hồi đất. Tuy nhiên, so với nhu cầu đầu tư hàng trăm tỷ USD mỗi năm, các nguồn lực được công bố tại COP17 vẫn còn khiêm tốn.
Một vấn đề khác được đặt ra là tỷ trọng vốn tư nhân dành cho phục hồi đất hiện còn rất thấp, chỉ khoảng 6% tổng đầu tư toàn cầu. Vì vậy, việc thu hút doanh nghiệp, ngân hàng và các nhà đầu tư trở thành yêu cầu quan trọng để thu hẹp khoảng cách tài chính. 

Hạn hán vẫn là bài toán chưa có lời giải đầy đủ

Dù đạt được nhiều tiến bộ, COP17 không thể giải quyết toàn bộ những vấn đề đặt ra. Trong tuyên bố sau hội nghị, UNEP đánh giá hai tuần đàm phán đã giúp thúc đẩy tiến trình nhưng vẫn cần thêm nỗ lực đối với hạn hán, tài chính và việc thực hiện các mục tiêu đã thống nhất.
Hạn hán đang trở thành thách thức ngày càng nghiêm trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. UNEP cảnh báo đến năm 2050, hạn hán có thể ảnh hưởng tới hơn 3/4 dân số thế giới, đe dọa sinh mạng, sinh kế và an ninh lương thực.
Do đó, cách tiếp cận được UNEP nhấn mạnh là cần chuyển từ ứng phó khi hạn hán xảy ra sang chủ động đầu tư xây dựng khả năng chống chịu trước khi khủng hoảng xảy ra. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải có nguồn lực tài chính, công nghệ, hệ thống cảnh báo sớm và năng lực quản lý nước, đất phù hợp.
COP17 cũng ghi nhận những tiến bộ trong ứng phó với bão cát và bụi, một vấn đề có mối liên hệ chặt chẽ với suy thoái đất, hạn hán và biến đổi khí hậu. UNEP cho biết sẽ tiếp tục hỗ trợ các quốc gia giảm tác động của bão cát, bụi và tăng cường khả năng chống chịu.
Tuy nhiên, một số nội dung quan trọng liên quan đến hạn hán chưa thể hoàn tất tại COP17 và sẽ tiếp tục được đưa ra tại COP18, dự kiến tổ chức tại Ai Cập năm 2028. Điều này cho thấy sự phức tạp của việc xây dựng một cơ chế hợp tác quốc tế đủ mạnh để ứng phó với hạn hán, đặc biệt trong các vấn đề tài chính, hỗ trợ kỹ thuật và trách nhiệm thực hiện. 

Từ cam kết quốc tế đến hành động tại Việt Nam

Nhìn từ Việt Nam, kết quả COP17 có nhiều điểm đáng quan tâm. Việt Nam cũng đang chịu tác động ngày càng rõ của suy thoái đất, hạn hán, thiếu nước và các hiện tượng thời tiết cực đoan, đặc biệt tại các vùng khô hạn và khu vực phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp.
Thông điệp nổi bật từ COP17 cho thấy phục hồi đất cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể giữa đất – nước – hệ sinh thái – sản xuất lương thực – sinh kế. Đây cũng là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với Việt Nam trong quá trình thực hiện các mục tiêu về quản lý đất bền vững, ứng phó biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn nước.
Đặc biệt, kinh nghiệm của COP17 cho thấy cần tăng cường vai trò của chính quyền địa phương, cộng đồng, người sản xuất và khu vực tư nhân. Những đối tượng trực tiếp quản lý và sử dụng đất cần được tham gia vào quá trình xây dựng chính sách, đồng thời có khả năng tiếp cận nguồn lực để thực hiện các giải pháp phục hồi.
COP17 cũng gợi mở một hướng quan trọng đối với Việt Nam: phục hồi đất không nên chỉ được xem là nhiệm vụ của ngành môi trường mà cần được tích hợp vào quy hoạch sử dụng đất, nông nghiệp, quản lý tài nguyên nước, bảo vệ rừng, phát triển nông thôn và giảm nghèo.
Sau COP17, thách thức lớn nhất không còn nằm ở việc xác định mức độ nghiêm trọng của suy thoái đất mà là chuyển các cam kết thành hành động có thể đo lường được trên thực địa. Khoảng cách tài chính rất lớn, sức ép từ hạn hán ngày càng gia tăng và yêu cầu bảo đảm sinh kế cho hàng triệu cộng đồng phụ thuộc vào đất đai cho thấy phục hồi đất sẽ tiếp tục là một trong những ưu tiên quan trọng của chương trình nghị sự môi trường toàn cầu.
COP17 khép lại tại Ulaanbaatar nhưng mở ra một chặng đường mới: từ cam kết chính trị sang đầu tư, từ chính sách sang hành động và từ phục hồi những mảnh đất suy thoái sang xây dựng những hệ sinh thái và cộng đồng có khả năng chống chịu tốt hơn. “Khôi phục đất đai. Khôi phục hy vọng” vì thế không chỉ là thông điệp của COP17, mà còn là lời nhắc rằng bảo vệ đất đai chính là bảo vệ nền tảng của lương thực, nguồn nước, sinh kế và sự ổn định của con người.