Từ sân trường ngập nhựa đến mô hình không rác thải
Những năm trước, mỗi ngày tan học, thùng rác trong khuôn viên trường Tiểu học Cao Văn Ngọc (đặc khu Côn Đảo, TP.HCM) lại đầy ắp hộp xốp, túi nylon, ly nhựa dùng một lần. Học sinh đến trường mang theo cơm hộp xốp, nước uống trong ly nhựa, ống hút, bao bì… Tất cả những vật dụng ấy bị bỏ lại trong mỗi thùng rác khắp sân trường sau giờ học. Lượng rác thải nhựa phát sinh nhiều đến mức, chỉ trong một buổi, các thùng rác đã chất cao.

Côn Đảo có diện tích gần 76 km² và hơn 13.000 dân thường trú, mỗi năm hòn đảo này đón thêm từ 500.000 - 600.000 lượt khách du lịch. Sức ép dân sinh và du lịch đẩy lượng rác thải sinh hoạt trên đảo lên mức trung bình khoảng 27 tấn/ngày, trong đó rác nhựa chiếm từ 4 - 4,3 tấn.

Khuôn viên trường Tiểu học Cao Văn Ngọc (đặc khu Côn Đảo, TP.HCM) xanh mát với nhiều cây xanh và hoa. 

Hiện, bãi rác duy nhất của Côn Đảo đã quá tải với khoảng 100.000 tấn rác tồn lưu. WWF-Việt Nam ước tính mỗi năm địa phương này phát sinh khoảng 634 tấn rác nhựa, trong đó hơn 32 tấn có nguy cơ thất thoát ra môi trường biển, trực tiếp đe dọa các rạn san hô, rừng ngập mặn và hệ sinh thái ven đảo.

Từ thực tế đó, năm học 2019 - 2020, trường Tiểu học Cao Văn Ngọc bắt đầu phát động phong trào giảm rác thải nhựa, từng bước hướng đến mô hình trường học không rác thải nhựa. Quyết định này của nhà trường mang ý nghĩa quan trọng trước sức ép môi trường ngày càng hiện hữu.

Theo cô Phạm Phương Mai, Hiệu trưởng trường Tiểu học Cao Văn Ngọc: “Khi chứng kiến lượng rác nhựa phát sinh mỗi ngày, tập thể cán bộ, giáo viên đã đặt ra câu hỏi: ‘Nếu không thay đổi từ bây giờ, vài năm nữa Côn Đảo sẽ ra sao?’ Côn Đảo nhỏ, rác thải xử lý rất khó. Chúng tôi nghĩ rằng phải bắt đầu từ trường học, từ học sinh, thì mới có thể tạo ra thay đổi lâu dài”.

Để thay đổi thói quen ấy, tất nhiên không phải chuyện dễ dàng. Thời gian đầu triển khai, nhà trường gặp không ít phản ứng trái chiều. Nhiều học sinh và phụ huynh chưa đồng thuận, cho rằng việc thay đổi thói quen sinh hoạt của con em là bất tiện. Ngay trong đội ngũ giáo viên cũng có những băn khoăn, lo ngại việc triển khai sẽ gặp khó trong thực tế.

“Tuy nhiên, bằng sự quyết liệt của ban giám hiệu, sự gương mẫu đi đầu của cán bộ, giáo viên, cùng công tác tuyên truyền kiên trì, phong trào từng bước tạo được sự thống nhất trong nhận thức. Nhà trường xác định, muốn học sinh thay đổi thì trước hết thầy cô phải làm gương, phải là người đầu tiên nói không với rác thải nhựa”, cô Phạm Phương Mai chia sẻ.

Các tiết học tại trường Tiểu học Cao Văn Ngọc được lồng ghép nội dung giáo dục môi trường, giúp học sinh ý thức hơn trong bảo vệ môi trường, giảm thiểu rác thải nhựa.

Trải qua 5 năm bền bỉ, giờ đây các thế hệ học sinh trường Tiểu học Cao Văn Ngọc đã tiếp nối những thói quen thân thiện với môi trường: mang bình nước cá nhân, sử dụng ly thân thiện môi trường tại căng tin, phân loại rác tại lớp học, tái chế chai nhựa thành chậu trồng cây. Nhà trường cũng từng bước loại bỏ các vật dụng nhựa dùng một lần trong sinh hoạt học đường.

Đến nay, hình ảnh học sinh mang ly nhựa dùng một lần đến trường gần như không còn. Căng tin không sử dụng ống hút nhựa, hộp nhựa. Nước uống được cung cấp tại vòi, vừa bảo đảm an toàn, vừa hạn chế phát sinh rác. Lượng rác thải nhựa trong khuôn viên trường giảm rõ rệt, thay vào đó chủ yếu là lá cây và rác hữu cơ.

Cùng với giảm rác thải nhựa, nhà trường chú trọng xây dựng không gian học tập xanh, sạch, đẹp. Trên tổng diện tích hơn 15.000 m² của hai cơ sở, nhiều khu vực được phủ xanh bằng cây bóng mát, bồn hoa, vườn rau và các “góc sinh thái” trong lớp học.

Trong điều kiện xã hội hóa ở Côn Đảo còn nhiều hạn chế, phần lớn mảng xanh này được tạo dựng từ chính bàn tay của cán bộ, giáo viên, nhân viên nhà trường. Những cây xanh, bồn hoa dần phủ xanh sân trường, tạo nên không gian học đường gần gũi với thiên nhiên. Mỗi lớp học đều có góc xanh riêng, nơi học sinh chăm sóc cây, theo dõi sự sinh trưởng và học cách yêu quý môi trường từ những điều nhỏ nhất.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Vụ Hợp tác quốc tế, Quỹ Vì tương lai xanh tổ chức Giải thưởng trường học sinh thái ASEAN Việt Nam năm 2025 - Trường học không rác thải nhựa. Mọi thông tin liên quan đến Giải thưởng bạn đọc xem trên Báo điện tử nongnghiepmoitruong.vn, trang web của Giải thưởng ecoschool.vn hoặc Nhà báo Nguyễn Quỳnh Chi, SĐT: 0967181555 hoặc mail: nquynhchi.00@gmail.com.

Mỗi học sinh trở thành “đại sứ môi trường”
Sau gần 5 năm kiên trì, điều mà trường Tiểu học Cao Văn Ngọc ghi nhận rõ nhất không chỉ nằm ở một sân trường sạch hơn, nhiều mảng xanh hơn, mà là sự chuyển biến bền bỉ trong ý thức của học sinh. Việc nói không với rác thải nhựa không còn là yêu cầu từ phía nhà trường, mà đã trở thành một nếp sinh hoạt tự nhiên của các em.

Điều đáng mừng, sau nhiều năm quyết tâm thực hiện nhiều chương trình gắn liền với môi trường, học sinh trường đã “quen” với lối sống xanh. “Các con quen rồi. Khi có bạn mới chưa biết, chính các bạn khác sẽ nhắc. Nếu có ai xả rác, các con cũng tự nhắc nhau rất thẳng thắn”, cô Mai chia sẻ.

Để có lực lượng xây dựng môi trường xanh, nói không với rác thải nhựa, Nhà trường xây dựng chương trình tập huấn Đội Sao Đỏ xanh nhằm nâng cao trách nhiệm cá nhân, làm gương trong phong trào “Không rác nhựa”. Đồng thời, đây là lực lượng hỗ trợ Nhà trường giám sát các học sinh thi đua phân loại, giảm nhựa trong trường.

100% học sinh trường Tiểu học Cao Văn Ngọc sử dụng bình đựng nước thay cho chai, ly nhựa để giảm thải rác ra môi trường.

“Nhiều khi có bạn mang theo chai nhựa đựng nước đến trường, con đã nhắc nhở bạn không nên sử dụng chúng. Nếu bạn tái phạm, con sẽ báo với Đội Sao Đỏ để nhắc nhở”, em Hoàng Thanh Thảo, học sinh lớp 5A chia sẻ.

Nhiều học sinh mang thói quen phân loại rác, hạn chế nhựa dùng một lần về gia đình, trở thành “người tuyên truyền” nhỏ tuổi cho cha mẹ, người thân. “Có lần con được người lớn tặng quà là đồ nhựa dùng một lần, con đã cảm ơn và xin phép không nhận vì đồ dùng nhựa này sẽ ảnh hưởng đến môi trường biển đảo”, em Võ Nguyễn Bảo Trâm, học sinh lớp 2B chia sẻ.

Để hình thành được ý thức đó, nhà trường triển khai chương trình giáo dục môi trường xuyên suốt năm học, lấy chủ đề “Trường học không rác thải nhựa” làm trục chính. Nội dung giáo dục được lồng ghép trong các môn tự nhiên và xã hội, đạo đức và hoạt động trải nghiệm, mỹ thuật…

Đáng chú ý, 100% lớp học đã tổ chức “Tiết học Xanh” với chủ đề “Không rác thải nhựa - Bảo vệ biển quê em”, thu hút 100% học sinh tham gia, cùng giáo viên thực hành trực tiếp tại lớp và sân trường. “Thay vì chỉ nghe giảng, học sinh được quan sát, phân loại rác, tái chế vật dụng và thảo luận về hành vi tiêu dùng hằng ngày của chính mình”, Hiệu trưởng trường Tiểu học Cao Văn Ngọc chia sẻ.

Nhà trường có sự gắn kết với Ban Quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo trong những hoạt động liên quan đến môi trường, được thể hiện qua các buổi học, trải nghiệm thực tế được tổ chức tại khu bảo tồn, nơi học sinh được tiếp xúc trực tiếp với cảnh quan tự nhiên, hệ sinh thái biển - rừng đặc hữu của Côn Đảo. Qua đó, các em không chỉ học về lý thuyết mà còn thấy được những hậu quả cụ thể khi rác thải nhựa len lỏi vào môi trường sống của các loài sinh vật.

Hoạt động chăm sóc công trình măng non của học sinh trường Tiểu học Cao Văn Ngọc. 

“Các hoạt động này cùng Vườn quốc gia sẽ giúp học sinh nhận diện rõ hơn mối liên hệ giữa hành động hàng ngày và sức khỏe của rừng, biển và động vật. Các buổi học trải nghiệm mang đến góc nhìn sống động và trực quan, góp phần bồi đắp nhận thức xanh cho học sinh ngay trên đảo”, ông Nguyễn Khắc Pho, Giám đốc Ban Quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo đánh giá.

Những buổi “Làm sạch bãi biển Côn Đảo không rác thải nhựa” giúp học sinh trực tiếp nhặt rác trên bãi cát, mỗi đợt thu gom trung bình gần 50 kg rác nhựa. Qua đó, các em nhìn thấy rõ hơn mối liên hệ giữa hành vi nhỏ của mình và môi trường biển đảo nơi các em đang sinh sống, học tập.

Các hoạt động thực tiễn được nhà trường tổ chức như những trải nghiệm gần gũi, để học sinh tự tham gia, tự làm và tự cảm nhận. Từ những việc rất cụ thể, tinh thần “đại sứ môi trường” dần hình thành trong mỗi em. Phong trào “Đổi rác lấy quà - Bay nhẹ đến Côn Đảo”, phối hợp với Vietnam Airlines, đã thu gom hơn 400 kg rác tái chế, chủ yếu là chai nhựa, lon kim loại - những vật dụng quen thuộc hằng ngày của học sinh. Phong trào “Kế hoạch nhỏ”, “Thu gom vỏ hộp sữa” được duy trì đều đặn hằng tháng, trở thành sinh hoạt thường xuyên, không còn là hoạt động mang tính phong trào.

Giáo viên nhà trường được tập huấn chuyên đề “Giáo dục môi trường trong trường học xanh”, từng bước đổi mới phương pháp dạy học theo hướng khuyến khích học sinh thảo luận, tìm tòi và sáng tạo. Những hoạt động như “Hành trình của rác”, “Biến rác thành quà”, “Vẽ tranh môi trường Côn Đảo xanh” được tổ chức theo từng chủ đề, giúp học sinh vừa học kiến thức, vừa thực hành hành động xanh.