Việc khai thác vỏ cây sồi bần vào các tháng mùa hè đã được thực hiện trong hàng nghìn năm qua ở Trung Địa Trung Hải. Trong đó, vỏ cây sồi bần từng được sử dụng để làm ngư cụ, dép và nút chai. Khi chai thủy tinh trở nên phổ biến vào thế kỷ 18, các sản phẩm nút chai từ vỏ cây sồi bần đã trở nên phổ biến nhờ độ bền và khả năng chống thấm nước hiệu quả.

Hiện nay, các ngành công nghiệp khác cũng đang bắt đầu chú ý tới cây sồi bần trong nỗ lực tìm kiếm các vật liệu bền vững thay thế nhựa và các vật liệu khác từ nhiên liệu hoá thạch. Các sản phẩm làm từ vỏ cây sồi bần đang ngày càng phổ biến, bao gồm sàn nhà, nội thất, giày dép, quần áo, vật liệu cách nhiệt trong nhà và xe điện từ nguyên liệu này. Bồ Đào Nha, nước khai thác và xuất khẩu vỏ cây sồi bần hàng đầu thế giới, đã đạt doanh thu cao kỷ lục, lên tới 670 triệu euro (728 triệu USD) chỉ trong nửa đầu năm 2023.

Cây sồi bần là một loài cây đặc hữu ở khu vực Địa Trung Hải. Những khu rừng sồi bần lớn thường được tìm thấy bên bờ biển Đại Tây Dương của Bán đảo Iberia.

Cây sồi bần có lớp vỏ vô cùng đặc biệt, được xem là một loại vật liệu độc đáo và có tính bền vững cao. Vỏ cây sồi bần không chỉ có khả năng tái tạo mà còn có khả năng chống thấm chất lỏng và khí vượt trội, nhẹ và có tính đàn hồi. Ngoài ra, vỏ cây sồi bần còn có khả năng chống cháy, nấm mốc và sâu bệnh.

Với các đặc điểm trên, vỏ cây sồi bần có tiềm nay thay thế nhựa, trở thành một loại vật liệu bền vững mới, thân thiện với môi trường. Việc khai thác vỏ sồi bần đúng cách không gây hại hay làm chết cây, giúp cây tiếp tục hấp thụ carbon dioxide và sản xuất oxy.

Cây sồi bần có khả năng tái tạo vỏ, bởi thế chu kỳ khai thác vỏ cây có thể được lặp lại mỗi 9-12 năm. Việc khai thác cây sồi bần góp phần khuyến khích việc bảo tồn rừng, hệ sinh thái quan trọng trong mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học.

Để khai thác lớp vỏ cây sồi bần, thông thường, một người thợ sẽ mất nhiều năm để học kỹ thuật tách vỏ cây để tránh làm tổn hại tới phần thân gỗ, gây hại tới cây. Do đó, đây cũng là một trong những công việc được trả lương cao nhất trong ngành nông nghiệp Bồ Đào Nha.

Thời gian phù hợp để khai thác vỏ cây là từ cuối tháng 5 tới đầu tháng 8, giai đoạn cây phát triển. Việc này sẽ giúp việc tách vỏ cây trở nên dễ dàng hơn và không gây hại tới lớp thân gỗ bên trong.

Các lớp vỏ sau khi khai thác sẽ được lưu trữ ở ngoài trời, để tiếp xúc với không khí và ánh nắng mặt trời trong khoảng 6 tháng. Tiếp đó, chúng sẽ được phân loại theo độ dày và chất lượng vỏ, làm sạch tạp chất để trở thành các vật liệu mềm hơn, dễ xử lý hơn, phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau.

Từ nút chai tới vật liệu bền vững

Trước đây, phẩn lớn vỏ cây sồi bần được sử dụng để sản xuất nút chai. Nhưng trong vài thập kỷ vừa qua, một ngành công nghiệp mới đã hình thành, mang lại thêm mục đích sử dụng cho loại vật liệu này.

Ông Rui Novais, chuyên gia về vật liệu tại Đại học Aveiro (Bồ Đào Nha), cho biết: “So với các vậy liệu như bọt xốp Polyurethane (sử dụng cho mục đích cách nhiệt), các sản phẩm làm từ vỏ cây sồi bần tiêu tốn ít năng lượng và phát thải CO2 thấp hơn”.

Lớp vỏ dày của cây sồi bần có khả năng bảo vệ thân cây khỏi lửa, khiến nó trở thành vật liệu cách nhiệt hiệu quả, được sử dụng để che chắn thùng nhiên liệu trên tàu vũ trụ NASA và ắc quy ô tô điện. Nó cũng có khả năng chống nước và dầu, đồng thời có thể chịu được lực nén trong khi vẫn giữ được độ đàn hồi.

“Đây là một loại vật liệu bền vững có khả năng phân hủy sinh học tuyệt vời. Đồng thời, vỏ cây sồi bần cũng có độ bền cao. Theo mô tả, chất lượng các sản phẩm làm từ loại vật liệu có thể được duy trì, gần như không thay đổi trong vòng hơn 50 năm”, ông Novais nói thêm.

Một số nghiên cứu khác chỉ ra vỏ cây sồi bần có tính âm carbon, nghĩa là nó có thể lưu trữ nhiều carbon hơn lượng cần thiết.

Bên cạnh sản xuất nút chai, vỏ cây sồi bần cũng được nghiền thành hạt nhỏ và ép lại với nhau để tạo thành các tấm hoặc khối gỗ. Nhận xét về quá trình này, ông João Rui Ferreira, chuyên gia làm việc trong lĩnh vực khai thác vỏ cây tại Bồ Đào Nha, cho biết: “Ngay cả bụi từ vỏ cây sồi bần cũng được sử dụng để sản xuất năng lượng. Nó cung cấp năng lượng cho các nồi hơi trong ngành và cung cấp năng lượng cho một số hoạt động sản xuất.”

Vỏ cây sồi bần tái chế cũng có thể được sử dụng để làm nhiều sản phẩm khác bền vững. Ở Bồ Đào Nha, Green Cork, một chương trình tái chế do tổ chức môi trường Quercus khởi xướng, đã thu thập và tái chế hơn 100 triệu vật liệu từ vỏ cây sồi kể từ năm 2009. Một sáng kiến tương tự, ReCORK, cũng đang được triển khai ở Mỹ, cho thấy ngày càng nhiều quốc gia chú ý tới loại vật liệu tự nhiên này.