Chuyển từ ứng phó sang chủ động

Nước là nền tảng hình thành, phát triển và tạo nên đặc trưng kinh tế - xã hội của ĐBSCL. Tuy nhiên, an ninh nguồn nước của vùng đang đứng trước nhiều thách thức, từ những biến động của nguồn nước thượng nguồn sông Mekong đến tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và nhu cầu sử dụng nước gia tăng. Bên cạnh đó, khai thác nước ngầm quá mức đang làm suy giảm trữ lượng nước dưới đất, đồng thời góp phần gia tăng tình trạng sụt lún. Sự phát triển kinh tế, đô thị hóa và sản xuất cũng đặt thêm áp lực lên chất lượng nguồn nước.
Trong bối cảnh đó, Hội thảo nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro, từ quản lý đơn ngành sang quản lý tổng hợp với sự tham gia của nhiều chủ thể.

 TS. Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường phát biểu khai mạc Hội thảo

Phát biểu tại Hội thảo, TS. Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng chủ động nguồn nước tại chỗ cần được triển khai từ cấp doanh nghiệp, khu công nghiệp đến cộng đồng và từng địa phương. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với thiếu nước mà còn góp phần sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm ô nhiễm và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống.
Ở khu vực sản xuất, các giải pháp được đề xuất gồm tiết kiệm nước, giảm lượng nước cấp mới, tuần hoàn nước giữa các công đoạn, thu hồi tài nguyên từ nước thải và giảm tải lượng ô nhiễm xả ra nguồn tiếp nhận.
Ở cấp cộng đồng và cảnh quan, cần chú trọng phục hồi hệ thống kênh rạch, vùng đất ngập nước và các không gian trữ nước tự nhiên, qua đó tăng khả năng giữ nước, bổ cập nguồn nước và thúc đẩy các giải pháp “thuận thiên”.

Chủ động nước tại chỗ gắn với kinh tế tuần hoàn

Theo các đại biểu, “chủ động nước tại chỗ” không có nghĩa là mỗi địa phương hay cộng đồng tự giải quyết vấn đề nước một cách biệt lập. Đây là năng lực nhận diện, dự báo, chuẩn bị, hành động và phối hợp tại nơi phát sinh nhu cầu và rủi ro về nước, trong sự liên kết từ cộng đồng, địa phương đến toàn vùng, lưu vực và quốc gia.
Theo đó, phương châm này cần được đặt trong mối quan hệ bổ trợ với hệ thống chính sách, công trình thủy lợi, cấp nước và các giải pháp quản lý tài nguyên nước của Nhà nước.
Hội thảo tiếp tục khẳng định “thuận thiên” là định hướng phù hợp với điều kiện tự nhiên của ĐBSCL, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa định hướng này thành những giải pháp cụ thể. Các địa phương cần chủ động bảo vệ nguồn nước, tích trữ nước khi có nguồn, sử dụng nước tiết kiệm và đúng mục đích, khai thác hợp lý nước mặt, nước mưa và nước dưới đất, đồng thời thúc đẩy tái sử dụng và tuần hoàn nước.
Đáng chú ý, Hội thảo không đặt giải pháp công trình và phi công trình trong thế đối lập. Các công trình thủy lợi, cấp nước và kiểm soát nguồn nước vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng cần được kết hợp với những giải pháp phân tán, linh hoạt và phù hợp với đặc điểm từng tiểu vùng sinh thái.
Thu trữ nước mưa, bảo vệ ao hồ, phục hồi không gian trữ nước tự nhiên, tái sử dụng nước, bảo vệ nguồn nước tại chỗ và điều chỉnh sản xuất theo khả năng cung cấp nước có thể hình thành một mạng lưới an ninh nguồn nước đa tầng cho ĐBSCL.
Từ góc độ doanh nghiệp, các mô hình sử dụng nước hiệu quả và tuần hoàn nước cũng mở ra hướng tiếp cận phù hợp với kinh tế tuần hoàn. Việc giảm lượng nước đầu vào, tăng tỷ lệ tái sử dụng, thu hồi tài nguyên từ nước thải không chỉ giảm áp lực lên nguồn nước mà còn góp phần giảm chi phí sản xuất và hạn chế ô nhiễm.
Ông Hoàng Việt, Giám đốc Chương trình Nước ngọt của WWF-Việt Nam, cho biết ĐBSCL là một trong những địa bàn ưu tiên chiến lược của WWF. Tổ chức này đang phối hợp với các cơ quan quản lý, cộng đồng và khu vực tư nhân thúc đẩy quản lý tài nguyên nước hiệu quả, phục hồi các hệ sinh thái quan trọng và nâng cao khả năng chống chịu trước các thách thức môi trường.

 Ông Hoàng Việt, Giám đốc Chương trình Nước ngọt của WWF-Việt Nam

Thử nghiệm, kiểm chứng để nhân rộng

Một kết quả quan trọng của Hội thảo là thống nhất cần đổi mới cách thức triển khai các giải pháp quản lý nước. Thay vì tiếp cận theo hướng “triển khai trước – quản lý sau”, các đại biểu đề xuất chuyển sang quy trình “thử nghiệm – kiểm chứng – học hỏi – điều chỉnh – nhân rộng”. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với ĐBSCL – một hệ thống tự nhiên và xã hội phức tạp, trong đó điều kiện nguồn nước và rủi ro có sự khác biệt lớn giữa các tiểu vùng.

 Chủ động nguồn nước tại chỗ không chỉ là giải pháp ứng phó với thiếu nước mà còn góp phần sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm ô nhiễm và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống (Ảnh sưu tầm)

Theo đó, có thể lựa chọn những địa bàn và bài toán ưu tiên để xây dựng các phòng thí nghiệm thực tiễn (Living Labs) hoặc cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Policy/Technology Sandbox), qua đó đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng.
Hội thảo đồng thời nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương, cộng đồng, người dân và doanh nghiệp trong quá trình này. Các bên cần cùng tham gia xây dựng, thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp, thay vì chỉ tiếp nhận các mô hình được thiết kế từ bên ngoài.
Một định hướng khác được các đại biểu đề xuất là tăng cường hợp tác công – tư trong phục hồi và tái tạo nguồn nước. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng sử dụng nước mà cần trở thành chủ thể đồng kiến tạo giải pháp, đóng góp nguồn lực và thử nghiệm các mô hình sử dụng nước hiệu quả.
Hội thảo hướng tới hình thành cơ chế hợp tác công – tư nhằm kết nối cơ quan quản lý, doanh nghiệp, cộng đồng, các tổ chức nghiên cứu và đối tác phát triển trong các hoạt động phục hồi nguồn nước và thúc đẩy sử dụng nước tuần hoàn.
Những kết quả từ hội thảo cho thấy, bảo đảm an ninh nguồn nước cho ĐBSCL trong giai đoạn tới không thể chỉ dựa vào các giải pháp ứng phó khi hạn hán, xâm nhập mặn xảy ra. Vùng cần từng bước xây dựng năng lực chủ động về nước tại chỗ, kết hợp giữa công trình và phi công trình, giữa giải pháp kỹ thuật và giải pháp dựa vào thiên nhiên, giữa quản lý nhà nước với sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững ĐBSCL: chủ động để giảm rủi ro, tuần hoàn để sử dụng hiệu quả và thuận thiên để tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái và cộng đồng.